नंदिवर्धनमधील उत्खननात वाकाटक राजवंश घराण्यावर प्रकाशझोत

-

नंदिवर्धनमधील उत्खननात वाकाटक राजवंश घराण्यावर प्रकाशझोत | eSakal

येथील पुरातत्त्वीय साधनांचा वापर करून सातवाहन वंशज कोण होते, वाकाटक आणि सातवाहन यांच्यामध्ये साम्य होते का वेगळे याचा निष्कर्ष काढला जाणार असल्याची माहिती डेक्कन कॉलेजचे कुलगुरू डॉ. वसंत शिंदे यांनी दिली.

excavation

पुणे : नागपूरातील रामटेक येथे प्राचिन नंदिवर्धन या वाकाटक राजवंशाच्या राजधानीचे शहराचे उत्खनन केले आहे. येथील पुरातत्त्वीय साधनांचा वापर करून सातवाहन वंशज कोण होते, वाकाटक आणि सातवाहन यांच्यामध्ये साम्य होते का वेगळे याचा निष्कर्ष काढला जाणार असल्याची माहिती डेक्कन कॉलेजचे कुलगुरू डॉ. वसंत शिंदे यांनी दिली.

excavation

या संदर्भात शिंदे म्हणाले, ‘‘डेक्कन कॉलेज पुरातत्त्व विभाग, नागपूर येथील राज्य पुरातत्त्व आणि वस्तु संग्रहालये आणि प्राचिन भारत इतिहास संशोधन यांच्या संयुक्त विद्यमाने वाकाटक दोन वर्षांपासून उत्खनन सुरू होते. सातवाहन वंशजांचा कालखंड इसपूर्व दुसरे व तिसरे शतक आहे. तर वाकाटक राजवंशान इ.स. तिसरे शतक उत्तरार्ध आणि इ.स.पाचवे शतक उत्तरार्ध या दरम्यान विदर्भ, मराठवाडा आणि मध्य प्रदेशातील काही प्रदेशांवर राज्य केले. वाकाटक राजवंशाने नंदिवर्धन ( आजचे नगरधन )हून अकरा ताम्रपट लिहिले होते. ज्यावरून वाकाटक साम्राजाच्या इतिहासात प्राचित नगरधनचे महत्त्व सिद्ध होते. मात्र पुरातत्वीय साधनांच्या माध्यमातून संशोधन करणे आवश्‍यक होते.

इ.स.350 च्या दरम्यान वाकाटक सम्राट पृथ्विषेण यांनी वाकाटक साम्राज्याची राजधानी पद्‌मपुर वरून नंदिवर्धनला स्थलांतरित केली. जे वाकाटक पूर्वकालीन नागरवस्तीचे शहर होते. याचे पुरातत्त्वीय शहानिशा केले. वाकाटक कालखंडातील वसाहतीक रचना आणि नगररचने बाबत माहिती मिळते. येथील मध्ययुगीन किल्ल्याच्या परिसरात उत्खननात प्रारंभिक लोह युगाशी संबंधित बांधकामे अवशेष आढळून आले आहेत.

फरसबंदीच्या अवशेषांखालील स्तरातून अनुक्रमणे वाकाटक, मौर्य कालखंड आणि प्रारंभिक लोह युगाशी संबंधित बांधकामचे अवशेष सापडले.
उत्खननात नाणी, मुद्रा, मृण्मयी मूर्ती, वस्तू, दगडी प्रतिमा आणि हाडाच्या हस्तदंती वस्तू, मणी, बांगड्या आदि पुरावशेषांचा समावेश होता. घोडा, बैल, हत्ती, चिमणी, मासा, बदक, आदींच्या मृण्मय प्रतिमा मिळाल्या आहेत. या प्रतिमांचा खेळणी म्हणून किंवा धार्मिक विधींसाठी वापर होत असावा. आभूषणांमध्ये कर्णभूषणे, बांगड्या, पदके आणि मणी यांचा समावेश आहे. दगडी वस्तूंमध्ये दैनंदिन जीवनात उपयोगात येणाऱ्या वस्तुसोबत धार्मिक जीवनाशी निगडीत प्रतिमा ज्यात नरसिंह, विष्णु, गणपती, योगेश्‍वरी, लज्जागौरी आदींच्या प्रतिमेंचा समावेष आहे. येथील उत्खननात डॉ. विराग सोनटक्के, डाॅ. शंतनू वैद्य आणि श्रीकांत गणवीर यांनी संशोधन केल्याचे डॉ. शिंदे यांनी सांगितले.

दिलीप कुऱ्हाडे
शुक्रवार, 11 मे 2018

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

मुलुख मैदान या तोफेचा युद्धामध्ये किती वेळा वापर करण्यात आला आहे?

-
Image
मलिक-इ-मैदान तोफ (फारसी शब्द-अर्थ:मैदानाचा राजा).आज जरी ती तोफ आदिलशाहीची म्हणून ओळखली जात असली तरी या तोफेचा जन्म मूळ निजामशाहीमध्ये झाला.१५४९ साली बुर्हान निजामशह याचा तोफखान्यावरील तुर्की अधिकारी चलबी रुमीखान दखनीयाने ही तोफ अहमदनगर येथे बनवली.रुमीखान हा मूळचा तुर्कस्तानचा.मलिक-ए-मैदान तोफेच्या निर्मिती च्या वेळी म्हणजेच सोळाव्या शतकात ती जगातील सगळ्यात मोठे शस्त्र होती.अहमदनगर येथे ज्या मुशीतून या तोफेची निर्मिती करण्यात आली ती जागा आजही प्रसिद्ध आहे. तोफेचा धमाका एवढा मोठा होता की बत्ती देणारा सैनिक मरण्याची शक्यता असल्याने शेजारीच एक पाण्याचा हौद बांधलेला आहे, जेणेकरून बत्ती दिली रे दिली की हौदात उडी मारुन पाण्यात बुडी मारुन बसायचे कारण पाण्यात लपल्यामुळे आवाजाचा हादरा कमी बसे हा त्यामागचा हेतू ! ही निजामशाही काळात अहमदनगर येथे इ.स. १५४९ मध्ये तयार केलेली तोफ आहे. हिला मलिक मैदान तोफ किंवा मुलुख मैदान तोफ या नावानेही ओळखले जाते. या तोफेचे वजन ५५ टन असून निजामशाहीतील राजा बुर्हाणशहा याच्याकडे काम करीत असलेला तुर्की सरदार रुमीखान दख्खनी याने तांबे, लोखंड व जस्ताच्या मिश्रणातून अहमद...
Read more

आसफ़ जाही राजवंश

-
Image
आसफ जाह I                  क़मरुद्दीन खान आसफ जाह I इस राजवंश की स्थापना क़मरुद्दीन खान आसफ जाह I, एक महान और मुगल दरबारी ने की थी़ [1] आसफ़जाहि निजाम आम तौर पर सात ही गिने जाते हैं हालांकि वे दस थे। नासिर जंग, मुजफ्फर जंग और सलाबत जंग जो एक दशक के लिए इस शासन पर राज किया़; इन्हे केवल डेक्कन के सूबेदार के रूप में ही गिना जाता है। आसफ़जाह का संस्थापक राज्य - हैदराबाद, विस्तारित से नर्मदा से त्रिचिनापल्ली तक; और मछलीपट्टनम से बीजापुर तक थी। _______________________________________________ आसफ जाह II निजाम-उल-मुल्क के चौथे बेटे, निज़ाम-अली-खान - अासफ जाह II का जन्म 24 फरवरी १७३४ में हुआ था़ ़ उन्होंने 28 साल की उम्र में दक्कन की सुबेदारी को ग्रहण किया और लगभग 42 वर्षों तक दक्कन पर शासन किया - (निजामों में सबसे लंबी अवधि)। उनका शासन असफ़ जाही राजवंश के इतिहास में सबसे महत्वपूर्ण अध्यायों में से एक था। निजाम साम्राज्य को मजबूत करने के अपने प्रयासों में से एक था की उसने दक्कन राजधानी को औरंगाबाद से हैदराबाद बदली थी। उन्होंने सबसे महत्वपू...
Read more

शके १६७६ मधील रहस्यम शिलालेख.

-
Image
#शके_१६७६_मधील_शिलालेख . . शिलालेख म्हणजे दगडावर अथवा शिळेवर कोरून ठेवलेला मजकूर. लिखित मजकूर अनंत कालपर्यंत टिकून रहावा म्हणून तो दगडी शिळेवर कोरून ठेवायची प्रथा आस्तित्वात होती.पुरातत्व शास्त्रात याला पुराभिलेख असे म्हटले जाते. . राजकीय, धार्मिक व सामाजिक आणि ऐतिहासिक माहिती मिळविण्याच्या दृष्टीने असे कोरीव लेख अत्यंत उपयुक्त असतात. शिलालेखातील व्यक्ती नावाच्या आणि अक्षरांच्या वळणावरून त्यांचा काल ठरविता येतो. . हा आमच्या गावातील शिलालेख असून याचेही वाचन होणे गरजेचे असे मला व्यक्तिशः वाटते... . बिरोबा मंदिरासमोर असलेल्या, आणि कान्होबाच्या माळावर ही अडीज ओळी लेख शिळावर कोरलेला आहे. . याचा नक्कीच पाठपुरावा घेण्याचा मी शक्य तितका प्रयत्न करत राहील. . नक्कीच माझ्या #रॉयल_रत्नापूर चा काळाच्या ओघात दुर्लक्षित इतिहास पुन्हा उजेडात येईल. यात माझे सहकारी मित्रवर्य यांचाही निश्चितच मोलाचे सहकार्य मिळेल अशी आशा करतो. . #सुमित_सरवदे . #संस्थापक_अध्यक्ष_रॉयल_रत्नापूर R A SARWADE RESEARCH FOUNDATION RATNAPUR याचे मी जसेच्या तसे काढलेली नक्कल रत्नापूर ता. परंडा.जि. उस्म...
Read more